Thêm nhiều cây thuốc quý...

Vườn thuốc nam có thêm những cây thuốc quý cho mọi nhà lựa chọn mua sản phẩm và trồng

BÀI THUỐC >> Những cây thuốc và vị thuốc VN -... >> Bạc hà và công dụng

Bạc hà và công dụng

Tên khoa học Mentha arveensis L. Thuộc họ Hoa môi Lamiaceace (Labiatae). Bạc Hà là một vị thuốc rất phổ thông ở nước ta. Nó được dùng trong cả đông y lẫn tây y. Cây bạc hà cho những vị thuốc chủ yếu sau đây:
1.    Bạc hà (Mentha hay Herba Menthae) là toàn bộ phận trên mặt đất, tươi hay phơi hoặc sấy khô của cây bạc hà.
2.    Bạc hà diệp (Folium Menthae) là lá bạc hà tươi hay phơi hoặc sấy khô
3.    Tinh dầu bạc hà (Oleum Menthae) là dầu cất từ cây bạc hà.
4.    Mentol hay bạc hà não (Mentol-Menthol) là chất đặc, trắng chiết từ tinh dầu bạc hà ra.
Với tinh dầu bạc hà và mentol, người ta con chế nhiều dạng thuốc rất phổ thông khác như dầu cù là nước hoặc cao (dầu con hổ), kẹo ngậm bạc hà, rượu bạc hà, thuốc đánh răng bạc hà, v.v…
Tuy là một vị thuốc rất phổ biến, nhưng ta mới tự túc được lá và cây bạc hà, con tinh dầu và mentol vẫn phải nhập rất nhiều.
Về mặt thực vật cần phân biệt nhiều loại bạc hà hiện có ở nước ta. Loài chủ yếu thường gặp là loài Mentha arvensis L. mọc hoang rất nhiều ở nước ta, nhưng qua mấy năm điều tra, chúng tôi chưa thấy lại. Tuy nhiên trong thời gian từ năm 1955 đến nay, chúng tôi đã di thực được loài Mentha piperita L. này bằng hạt nhận được ở Pháp (1956) và dây giống bạc hà của Liên Xô cũ (1958) hiện nay đã phổ biến đi nhiều nơi và của Đức (1962) ở nước ta.
A.    Mô tả cây
Cây bạc hà Mentha arvensis L. còn có tên là bạc hà nam là loài cỏ sống lâu năm, cao từ 10 đến 60-70cm, có thể cao tới 1m, thân vuông mọc đứng hay bơi bò có khi phân nhánh, trên thân có nhiều lông. Lá mọc đối, cuống dài từ 2 đến 10mm, phiến là hình trứng hay thon dài, rộng 2-3cm, dài 3-7cm, mép có răng cưa, mặt trên và mặt dưới đều có lông che chở và lông bài tiết. Hoa mọc vòng ở kẽ lá, cánh hoa hình môi màu tím hay hồng nhạt có khi màu trắng, ít thấy khi có quả và hạt. Ngoài loài bạc hà mọc hoang dại ở nước ta, gần đây đã nhập một số chủng cùng loài có năng suất tinh dầu cao như BH 974 (đưa vào nước ta từ tháng 9-1974), BH 975 (đưa vào nước ta từ tháng 9-1975) và BH 976 (xuất xứ từ Triều Tiên, đưa vào nước ta từ tháng 9-1976). Hai loại 974, 975 được xác định thuộc loài Mentha haplocalys Briq. (nhóm Mentha arvensis)


B.    Phân bố, thu hái và chế biến
Cây bạc hà mọc hoang và được trồng tại nhiều vùng ở nước ta, mọc hoang cả ở miền đồng bằng và ở miền núi. Chúng tôi đã phát hiện mọc hoang nhiều ở Sapa (Lào Cai), Tam Đảo (Vĩnh Phúc), Ba Vì (Hà Tây), Bắc Cạn, Sơn La.
Sau 25 năm nghiên cứu của chúng tôi (1955-1980) cây bạc hà trước đây chỉ mới trồng trên quy mô tương đối lớn ở các làng Nghĩa Trai (Hưng Yên), Đại Yên (Hà Nội) và rải rác ở nhiều tỉnh khác để lấy lá và cây làm thuốc. Đã bắt đầu được trồng để cất tinh dầu. Năm 1958 tại huyện Gia Lâm – Hà Nội, vườn trồng bạc hà thí điểm của trường Đại học Dược khoa Hà Nội đã được trang bị nồi cất tinh dầu. Năm 1972, cả nước ta lần đầu tiên đã tự sản xuất được 60 tấn tinh dầu bạc hà và sản xuất được một tấn menthol tinh thể.
Tại các nước khác, loài bạc hà này còn được thấy khai thác ở Trung Quốc (Hắc Long Giang, Cát Lâm, Quảng Đông, Quảng Tây, Phúc Kiến, Vân Nam, v.v…), Nhật Bản (nổi tiếng vì tinh dầu chứa nhiều mentol nhất, 80-90%). Từ năm 1974, ở nước ta đã có chủng loại bạc hà Nhật Bản này.
Muốn trồng bạc hà tốt cần chọn nơi đất sét có nhiều mùn, sau đến loại đất cát. Đất cần làm cỏ bón phân kỹ trước, làm luống rộng, trên mỗi luống trồng 2-3 hàng. Có hai mùa trồng bạc hà vào mùa xuân và thu. Mùa xuân vào các tháng 2-3. Mùa thu vào các tháng 8-9. tốt nhất là trồng vào mùa xuân cho năng suất cao nhất. Trồng bằng hạt hay bằng mẩu thân, hoặc thân ngầm. Có thể trồng bằng hạt nhưng rất ít áp dụng. Sau 3-4 tháng có thể thu hoạch đợt đầu, thường một năm có thể cắt cây 3 hay 4 lần. Lần thứ nhất vào tháng 6-7, sau đó cần xới và bón phân, sau 2 tháng (vào cuối tháng 8 hay tháng 9) lại hái lần nữa vào lúc cây đang ra hoa nhiều. Nếu hái 4 lần thì có thể hái lứa vào tháng 6-7, lứa hai vào tháng 8-9, lứa thứ ba vào tháng 10-11, lứa thứ 4 vào tháng 2-3. Hái về, cần bó lại từng bó, phơi chỗ mát cho khô hoặc nếu cất tinh dầu thì cần cất ngay hay để hơi héo mà cất.
Hiệu suất trung bình là 25 đến 40 tấn cây tươi mỗi năm, mỗi hecta, cất được từ 50 đến 100 lít tinh dầu. theo tài liệu của các nước thì hiệu suất 1 hecta trung bình hằng năm cũng là 10-12 tấn cây tươi, có những năm hoặc những nơi chăm sóc tốt có thể tới 20 đến 35-40 tấn, đặc biệt có nơi hiệu suất đạt tới 70 tấn 1 hecta, cất được từ 20-150 lít tinh dầu.
Nếu trồng mãi trên một diện tích thì hiệu suất năm đầu và năm thứ hai cao, năm thứ ba giảm xuống chừng 1/3. Với loài bạc hà Liên Xô cũ mà chúng tôi di thực vào, màu trồng thích hợp nhất ở đồng bằng là mùa thu (tháng 8-9), thu hoạch 2-3, tinh dầu thơm dịu hơn bạc hà của ta nhưng năng suất cây thấp hơn.


C.    Thành phần hóa học
Hoạt chất chủ yếu trong bạc hà là tinh dầu bạc  hà. Tỷ lệ tinh dầu trong bạc hà thường từ 0,5 đến 1%, có khi có thể lên tới 1,3 – 1,5%. Bằng phương pháp lựa chọn giống, Liên Xô cũ đã có những loại bạc hà đạt tới 5,2 – 5,6% tinh dầu (tính trên cây, đã trừ độ ẩm). Ngoài tinh dầu, trong cây bạc hà còn có các flavonozit.
Thành phần chủ yếu trong tinh dầu bao gồm những chất sau đây:
    Mentola C10H 19OH có trong tinh dầu với tỷ lệ 40-50%, loài của Trung Quốc và Nhật Bản có thể lên tới 70-90%. Mentola ở trong tinh dầu chủ yếu ở trạng thái tự do nhưng một phần ở dạng kết hợp với axit axetic.
Mentol C10H 18O chừng 10 đến 20% trong tinh dầu bạc hà Trung Quốc.

D.    Tác dụng dược lý
Tại chỗ, tinh dầu bạc hà và mentola bốc hơi rất nhanh, gây cảm giác và tê tại chỗ, dùng trong một số trường hợp đau dây thần kinh, còn tác dụng sát trùng mạnh thường dùng trong một số trường hợp ngứa của một số bệnh ngoài da, bệnh về tai mũi họng. Tuy nhiên cần biết tinh dầu bạc hà và mentola bôi mũi hay bôi trong cổ họng có thể gây hiện tượng ức chế có thể ngừng thở và tim ngừng đập hoàn toàn. Hiện tượng này hay xảy ra nhất là đối với trẻ con ít tuổi. người ta đã nhận xét thấy một số trường hợp chết do nhỏ mũi 1 giọt dầu mentola 1% hoặc bôi vào niêm mạc mũi một ít thuốc mỡ có mentola. Do đó chúng ta cần hết sức thận trọng khi dùng tinh dầu bạc hà hay dầu cù là cho trẻ con ít tuổi, nhất là trẻ con mới đẻ
Bạc hà, tinh dầu bạc hà hay mentola uống với liều rất nhỏ có thể gây hưng phấn, xúc tiền sự bài tiết của tuyến mồ hôi, làm cho nhiệt độ cơ thể hạ thấp. liều lớn, có tác dụng kích thích tủy sống, gây tê liệt phản xạ và ngăn sự lên men quá bình thường trong ruột.

E.    Công dụng và liều dùng
Bạc hà là một vị thuốc thơm, dùng làm cho thuốc thơm dễ uống, làm ra mồ hôi, hạ sốt dùng chữa cảm sốt, cảm mạo, mũi ngạt, đầu nhức, còn giúp cho sự tiêu hóa, chữa kém ăn, ăn uống không tiêu, đau bụng đi ngoài.
Tinh dầu bạc hà và mentola dùng làm thuốc sát trùng, xoa bóp nơi sưng đau, như khớp xương, thái dương khi đau nhức. Theo Lesieur và J.Meyer bạc hà là một vị thuốc chữa loét dạ dày, làm giảm bài tiết dịch vị và giảm đau.
Tính chất của bạc hà theo các tài liệu cổ ghi như sau: Vị cay, mát không độc, vào 1 kinh phế và can, có tác dụng tán phong nhiệt, ra mồ hôi, giảm uất, làm thuốc thanh lương dùng chữa cảm nắng (trúng thử), đau bụng, bụng đầy, chứng ăn không tiêu.

Liều dùng lá và toàn cây:
Ngày uống từ 4-8g dưới dạng thuốc pha
Tinh dầu và mentola :
Một liều 0,02 đến 0,2ml, một ngày 0,06 đến 0,6ml
Còn dùng dưới hình thức cồn bạc hà (lá bạc hà 50g, tinh dầu bạc hà 50g, cồn vừa đủ 1 lit), ngày dùng nhiều lần, mỗi lần từ 5 – 10 hay 15 giọt, cho vào nước nóng và uống.
Đơn thuốc có bạc hà (lá và toàn cây)

Thuốc chữa nôn thông mật giúp sự tiêu hóa :
Lá bạc hà hay toàn cây bạc hà bỏ rễ 5g, pha vào 200ml nước sôi, cách 3 giờ uống 1 lần.
Có thể dùng còn bạc hà theo công thức kể trên để uống thay, mỗi lần uống 5 đến 10 giọt hay honw.
Chè chữa cảm mạo, nhức đầu:
    Lá bạc hà 6g, kinh giới 6g, phòng phong 5g, bạch chỉ 4g, hành hòa 6g. Nước sôi đổ vào chờ 20 phút, uống lúc đang nóng.
   

Chú thích :
    Ngoài loài bạc hà năm kể trên, trên thế giới và ngay ở nước ta còn dùng nhiều loại bạc hà khác sau đây :

1.    Bạc hà Châu Âu – Mentha piperita L.
Loài này mọc và được trồng chủ yếu ở các nước châu Âu, châu Mỹ. Bản thân loài này cũng không phải là một loài dòng mà do lai nhiều loài khác nhau, giá trị cũng thay đổi tùy theo nơi mọc. cho nên trong loài Mentha piperita, người ta cho rằng tốt nhất là loài nguồn gốc vùng Mitcham ở Anh. Những nước khác phần nhiều đều lấy giống ở đây về trồng, từng thời kỳ lại phải tới đó lấy giống lại. Trong loài này người ta còn phân biệt ra hai dạng :
a.    Dạng xanh hay trắng Mentha piperita var.officinalis forma pallescens có nghĩa là nhạt màu, màu vàng nhạt), hay White mint ;
b.    Dạng đỏ hay tím Mentha peperita var. officinalis forma rubescens Camus hay Black mint hay Menthe poivre’c noire (rubescens có nghĩa là đỏ)
Cả hai thứ đều thân vuông, gần như không lông, cao chừng 0,5m cụm hoa mọc thành lông ở đầu cành, khác với loài M.arvensis có cụm hoa mọc ở kẽ các lá. Thứ pallescens có thân và lá màu xanh nhạt, hoa màu trắng nở rất rõ, thứ rubescens có thân và lá điểm tía, hoa màu đỏ nâu, nở không rõ. Tinh dầu loài này mùi thơm mát chứ không hắc như tinh dầu bạc hà M.arvensis, nhưng trong tinh dầu tiyr lệ mentol thương thấp hơn 40-65%, mentol 6-18%, ngoài ra còn các este axetat, butyrat và izovalerianat mentola. Chính trong các loài ngày, các nhà khoa hoạc Liên Xô cũ đã lựa chọn được loài bạc hà số 541 có tới 5,2% tinh dầu trong đó có tỷ lệ tinh dầu 64,4% mentol loài bạc hà lai số 272 có 5,6% trong đó tỷ lệ mentola là 58,8%.
Năm 1958, chúng tôi có xin được loài bạc hà lai số 272 của Liên Xô cũ mang về trồng thử hiện này được phổ biến ở nhiều tỉnh miền Bắc nhưng vào hoàn cảnh Việt Nam bị thoái hóa dần. Tuy nhiên tỷ lệ tinh dầu vẫn cao, 2-3%, mùi rất thơm mát, cần tiếp tục phát triển và nếu có điều kiện cần di thực thêm giống để trồng

2.    Bạc hà Nhật Bản Mentha arvenis L. var.piperascens Malinv. Qua sự nghiên cứu những năm gần đây, người ta cho loài này thực ra cũng do sự lai tạp giữa loài Mentha arvensis L. và loài Mentha aquatica L. Loài này được trồng ở Nhật Bản, lá rất giống là bạc hà M.arvensis nói trên. Cây bạc hà này hái đợt đầu cho hiệu suất tinh dầu là 0,66%, hái lần thứ hai 1,6%, lần thứ ba có tỷ lệ là 1,57%, bình quân là 1,28%, trong tinh dầu tỷ lệ mentol là 70-90%, meton là 10-20%, ngoài ra còn pinen, nói chung gần như loài của Trung Quốc.

3.    Loài bạc hà cho tinh dầu lưu lan hương còn gọi là lục bạc hà- Mentha virisdis L.(Mentha spicata L.), được trồng ở các nước Âu Mỹ, gần đây thấy Trung Quốc có khai thác và bàn tinh dầu sang nước ta. Theo giáo sư Tôn Hùng Tài (Trung Quốc) thì loài bạc hà cho tinh dầu lưu lan hương trồng thí nghiệm ở Nam Kinh, thuốc loài Mentha citrata Ehrh. Tỷ lệ tinh dầu trong loài này là 0,2 -0,50%, gọi là Oleum Menthae viridis, thành phần chủ yếu trong tinh dầu này là chất vacvon C10H14O, tỷ lệ 45-60%, pinen và limonen, không chứa mentola ít dùng làm thuốc, chủ yếu dùng trong hương liệu.
Tại Việt Nam, chúng tôi cất từ loài húng dũi Mentha crispa L. được thứ tinh dầu có chứa 50-60% cacvon như tinh dầu lưu lan hương

(Theo sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam - Đỗ Tất Lợi, 1970)

Hiện tại, Vườn thuốc nam có bán Bạc hà giống 60.000đ/chậu. Liên hệ 0905 317 519


 


Happy new year

Vườn thuốc nam hiện có bán Cây chanh đào giống, giá 50.000đ/ cây ==> KM: 45.000đ/cây. Vui lòng liên hệ 0905 317 519

( nhấn ESC hoặc click bên ngoài)